غده هیپوفیز چیست؟

غده هیپوفیز که به آن غده مادر نیز گفته می‌شود، یکی از مهم‌ ترین بخش‌های سیستم غدد درون‌ریز است و زیر نظر هیپوتالاموس عمل می‌کند.

این غده کوچک در قاعده مغز قرار دارد و از دو بخش قدام و خلف هیپوفیز تشکیل شده است.

ارتباط میان هیپوتالاموس و هیپوفیز که محور هیپوفیز-هیپوتالاموس نام دارد، ترشح هورمون‌های هیپوفیز را تنظیم می‌کند.

هرگونه اختلال در عملکرد این محور می‌تواند باعث بروز اختلالات هورمونی در بدن شود و بر رشد، متابولیسم، باروری و عملکرد بسیاری از اندام‌ها تأثیر بگذارد.

تومور هیپوفیز چیست ؟

تومور هیپوفیز معمولاً یک تومور خوش‌خیم مغزی است که از رشد سلولی غیرطبیعی در غده هیپوفیز ایجاد می‌شود.

شایع‌ ترین نوع آن آدنوم هیپوفیز است که می‌تواند فعال باشد و هورمون‌ ها را بیش‌ از حد ترشح کند یا غیرفعال باشد و تنها با بزرگ‌شدن مشکل آن ها را ترشح کند.

این تومور ها ممکن است با فشار بر عصب بینایی باعث تاری دید یا کاهش میدان بینایی شوند.

علاوه بر این، اختلال هورمونی مهم‌ ترین پیامد تومور های هیپوفیز است و می‌تواند بر متابولیسم، رشد، قاعدگی، باروری و سایر عملکردهای بدن تأثیر بگذارد.

انواع تومور های هیپوفیز

تومور های هیپوفیز به رشد های غیر طبیعی در غده هیپوفیز گفته می‌شود که می‌توانند روی ترشح هورمون ها و عملکرد بدن تاثیر بگذارند.

این تومور ها معمولا خوش خیم هستند اما بسته به نوع ترشحی یا غیر ترشحی بودن، علائم متفاوتی ایجاد می‌کنند.

شناخت انواع تومور های هیپوفیز کمک می‌کند تشخیص و درمان دقیق تر و سریع تری انجام شود.

پرولاکتینوما

پرولاکتینوما شایع‌ ترین آدنوم هیپوفیز است و با ترشح بیش‌ از حد هورمون پرولاکتین شناخته می‌شود.

این تومور معمولاً خوش‌خیم است اما می‌تواند باعث اختلالات قاعدگی، ترشح شیر خارج از بارداری و کاهش میل جنسی شود.

در موارد بزرگ، فشار روی عصب بینایی هم ممکن است ایجاد شود.

تومور GH (تومور ترشح‌کننده هورمون رشد)

این تومورها با افزایش ترشح GH باعث آکرومگالی در بزرگسالان یا رشد بیش‌ازحد قد در کودکان می‌شوند.

رشد استخوان‌ ها، تغییرات چهره، تعریق زیاد و درد مفاصل از علائم آن است.

گاهی توده به اندازه‌ای بزرگ می‌شود که با فشار روی ساختارهای اطراف، علائم عصبی ایجاد کند.

تومور ACTH

تومورهای ترشح‌کننده ACTH باعث تحریک بیش‌ از حد غده فوق‌کلیه و بروز سندرم کوشینگ می‌شوند.

فرد ممکن است دچار افزایش وزن شکمی، فشار خون بالا، نازک شدن پوست و ضعف عضلات شود.

رشد این تومور ها معمولاً کند است اما به دلیل اثر هورمونی شدید، علائم بالینی زودتر بروز می‌کنند.

آدنوم غیر ترشح‌ کننده

آدنوم‌ غیر ترشح‌ کننده هیپوفیز هورمون اضافی تولید نمی‌کند، اما با رشد آهسته خود می‌تواند روی عصب بینایی یا بافت‌های اطراف فشار بیاورد.

کاهش میدان دید، سردرد و خستگی از علائم رایج آن هستند.

این نوع تومور معمولاً دیر تشخیص داده می‌شود چون نشانه‌های هورمونی واضح ندارد.

درمان تومور هیپوفیز

درمان تومور هیپوفیز بر اساس نوع تومور، میزان ترشح هورمون و شدت علائم انتخاب می‌شود و هدف اصلی آن کنترل هورمون ها، کوچک کردن تومور و جلوگیری از آسیب به ساختار های اطراف است.

در تومور های ترشح کننده پرولاکتین، دارو هایی مثل داستینکس و بروموکریپتین معمولا خط اول درمان هستند و اغلب به خوبی اندازه تومور را کاهش می‌دهند.

اگر تومور به دارو پاسخ ندهد یا فشار روی بینایی ایجاد کند، جراحی اندوسکوپی بینی روش اصلی محسوب می‌شود.

در برخی موارد نیز از رادیوتراپی استریوتاکتیک به عنوان یک روش غیر تهاجمی برای کنترل رشد تومور استفاده می‌شود.

دارودرمانی تومور هیپوفیز

دارودرمانی یکی از موثرترین روش ها برای کنترل تومور های هیپوفیز فعال است به ویژه در موارد پرولاکتینوما.

دارو هایی مثل داستینکس و بروموکریپتین باعث کاهش ترشح هورمون پرولاکتین و کوچک شدن تدریجی تومور می‌شوند.

این درمان غیرتهاجمی است و در بسیاری از بیماران نیاز به جراحی را کاهش می‌دهد.

این روش در مسیر کنترل هورمون ها نقش مهمی دارد و معمولا به صورت طولانی مدت ادامه پیدا می‌کند.

جراحی تومور هیپوفیز

جراحی تومور هیپوفیز معمولا با روش اندوسکوپی از راه بینی انجام می‌شود و به دلیل عدم نیاز به برش باز، یک روش کم تهاجمی و ایمن محسوب می‌شود.

هدف جراحی برداشتن حداکثری تومور، کاهش فشار روی اعصاب بینایی و بهبود ترشح هورمون ها است.

این روش دوره نقاهت کوتاه دارد و در مواردی که تومور به دارو پاسخ ندهد یا بزرگ شده باشد، گزینه اصلی درمان است.

جراحی تومور هیپوفیز با روش آندوسکوپی

هیپوفیز بافتی کوچک اما مهم در مغز است، این غده هورمون هایی را به جریان خون ترشح می کند که باعث کارکرد صحیح تمامی اندام ها و قسمت های مختلف بدن می شود.

زمانی که توده های غیر طبیعی در بافت هیپوفیز شروع به رشد می کنند، از نظر پزشکی فرد مبتلا به تومور هیپوفیز است.

در جراحی اندوسکوپی بینی برای تومور هیپوفیز، جراح بدون ایجاد برش خارجی و تنها از مسیر بینی به غده هیپوفیز دسترسی پیدا می‌کند.

این روش کم تهاجمی است، زمان نقاهت کوتاه تری دارد و احتمال آسیب به بافت های اطراف را کاهش می‌دهد.

دید مستقیم و دقیق اندوسکوپ کمک می‌کند تومور ها با دقت بیشتری برداشته شوند و بیمار سریع تر به زندگی عادی برگردد.

جراحی باز تومور هیپوفیز از طریق جمجمه

جراحی باز تومور هیپوفیز زمانی انجام می‌شود که تومور بسیار بزرگ باشد یا به بافت‌های اطراف فشار زیادی وارد کند.

در این روش، جراح با ایجاد برش در جمجمه به تومور دسترسی پیدا می‌کند و امکان برداشتن کامل تومور فراهم می‌شود.

هرچند این روش تهاجمی‌تر از جراحی اندوسکوپی است، اما در موارد پیچیده و تومور های غول‌آسا، اثربخشی بالایی دارد و می‌تواند علائم عصبی و هورمونی بیمار را بهبود دهد.

رادیوتراپی استریوتاکتیک

رادیوتراپی استریوتاکتیک یک روش غیرتهاجمی برای درمان تومور های هیپوفیز است که با دقت بالا پرتوهای یونیزان را به تومور هدایت می‌کند.

این روش معمولا زمانی استفاده می‌شود که تومور به دارو پاسخ نداده یا جراحی کامل امکان‌پذیر نباشد.

هدف رادیوتراپی کنترل هورمون ها، کاهش اندازه تومور و جلوگیری از رشد بیشتر است.

با استفاده از فناوری پیشرفته، دوز تابش به حداقل بافت سالم اطراف محدود می‌شود.

این روش دوره نقاهت کوتاه دارد و می‌تواند به عنوان جایگزین یا مکمل جراحی و دارودرمانی در مدیریت تومور های هیپوفیز مورد استفاده قرار گیرد.

مهمترین اقدامات قبل از جراحی تومور هیپوفیز

نگرانی بیماران مبتلا به تومور هیپوفیز در مورد نحوه درمان و دریافت نتایج مثبت و منفی کاملا طبیعی است.

متخصصان پیش از اقدام به جراحی تومور هیپوفیز مراحل مقدماتی را به درستی انجام داده تا درصد موفقیت این تکنیک درمانی را به حداکثر برسانند.

از مهمترین اقداماتی که قبل از جراحی تومور هیپوفیز انجام می شود مراجعه به پزشک متخصص مغز و اعصاب است.

جراحانی که در این حوزه فعالیت می کنند معاینات اولیه، آزمایشات و تصویربرداری ها را برای بیماران تجویز کرده و بر اساس نتایج به دست آمده برای انجام جراحی با تکنیک های مختلف تصمیم گیری درستی خواهند داشت.

پیش از جراحی تومور هیپوفیز بینایی بیماران بررسی و معاینه می شود، البته چنین اقداماتی با بیهوشی عمومی انجام شده و بیمار هیچگونه دردی حین جراحی تجربه نمی کند.

برای کاهش خطر خونریزی مهم است که پیش از جراحی و تا زمانی که پزشک تعیین می کند از انواع داروها استفاده نکنید.

با این حال مهم است در دوره ای که برای جراحی آماده می شوید، هیچ دارو را بدون هماهنگی پزشک خود مصرف نکنید.

به یاد داشته باشید که تمامی آزمایشات و تصویربرداری ها پیش از جراحی باید با دقت و در مراکز معتبر انجام شود تا پزشک با بیشترین میزان اطلاعات جراحی را با موفقیت و کمترین خطر به انجام برساند.

مراقبت های بعد از جراحی تومور هیپوفیز

بیمارانی که برای درمان تومور هیپوفیز تحت جراحی قرار می گیرند، نیاز است که در کنار عملکرد پزشک حین درمان مراقبت های بعد از جراحی را به درستی و با حساسیت زیاد انجام دهند.

در این صورت بیماران می توانند از این تکنیک درمانی بهترین نتیجه را دریافت کرده و هرگز با عوارض جراحی مواجه نخواهند شد.

بعد از عمل تومور هیپوفیز پزشک دارویی را برای بیماران تجویز می کند که باید در زمان بندی درست و با دوز مشخص مصرف شود.

معمولاً این داروها برای کنترل و مهار سردردهای بعد از جراحی است.

بیمارانی که جراحی تومور هیپوفیز را انجام می دهند، شرایط خاص و ویژه ای دارند.

این افراد نباید اقدام به بلند کردن اجسام سنگین کنند و مهم است که از انجام هر نوع فعالیت غیر ضروری بپرهیزند.

بعد از جراحی تومور هیپوفیز بیمار باید به طور مرتب به متخصص غدد و جراح خود مراجعه کرده و چکاپ های دوره ای را به طور دقیق انجام دهند.

مهم است که تست بینایی این افراد به طور مرتب انجام شود و بررسی بینایی نشان دهنده عملکرد خوب هیپوفیز و کاهش میزان عوارض است.

اگر پزشک صلاح می داند که بعد از جراحی اقداماتی مثل ام آر آی را انجام دهید.

حتماً این تکنیک تشخیصی را در مراکز معتبر به انجام برسانید زیرا نیاز است که اطلاعات جزئی تری بعد از جراحی در اختیار پزشک قرار بگیرد.

بعد از جراحی تومور هیپوفیز اگر علائمی مثل تب، خونریزی، تهوع، استفراغ، ترشح آبکی و خونریزی از بینی و افزایش ادرار را تجربه می کنید، مهم است که مسئله را به پزشک گزارش داده و برای پیشگیری از آسیب های احتمالی به مراکز درمانی مراجعه کنید.

عوارض جراحی تومور هیپوفیز

• خونریزی حین یا بعد از جراحی
• عفونت در محل عمل
• آسیب به اعصاب بینایی و کاهش میدان دید
• نشت مایع مغزی نخاعی (CSF)
• اختلال در ترشح هورمون های هیپوفیز
• سردرد و تورم بعد از عمل
• نیاز به جراحی مجدد در صورت بازگشت تومور
• واکنش به بیهوشی یا داروهای مصرفی حین جراحی

سوالات متداول

جراحی تومور هیپوفیز یکی از روش های اصلی درمان برای کنترل رشد تومور و تنظیم هورمون ها است.

این جراحی می‌تواند نگرانی‌هایی درباره ایمنی و مدت زمان انجام عمل ایجاد کند.

در ادامه به رایج‌ترین سوالات بیماران درباره جراحی هیپوفیز پاسخ داده شده است.

آیا جراحی تومور هیپوفیز خطرناک است ؟

این جراحی نسبت به سایر جراحی های مغزی کم تهاجمی محسوب می‌شود، اما مانند هر عمل جراحی، خطراتی مانند خونریزی، عفونت یا اختلال موقت هورمونی وجود دارد.

انتخاب مرکز درمانی مجهز و پیگیری دقیق بعد از عمل ریسک عوارض را کاهش می‌دهد.

عمل غده هیپوفیز چند ساعت طول می‌کشد ؟

مدت زمان جراحی بسته به اندازه و محل تومور متفاوت است، اما معمولا بین ۲ تا ۴ ساعت طول می‌کشد.

زمان عمل ممکن است در موارد پیچیده بیشتر شود و پس از جراحی، مراقبت دقیق برای بهبود عملکرد هورمونی ضروری است.